Choroba Mareka to wysoce zakaźna, nowotworowa choroba wirusowa wywoływana przez alfa-herpeswirusa drobiu typu 2 (wirus choroby Mareka, MDV). Zanim w latach 70. XX wieku wprowadzono skuteczne szczepienia, choroba ta kosztowała amerykańskich producentów drobiu szacunkowo 150 milionów dolarów rocznie (Kennedy i in., 2017). Od tego czasu masowe szczepienia pozwoliły opanować chorobę w systemach produkcyjnych o wysokich dochodach, choć choroba nadal występuje tam, gdzie programy szczepień są niespójne. Nazwany na cześć węgierskiego weterynarza Józsefa Marka, MDV należy do rodzaju Mardivirus. Serotyp 1 wywołuje wszystkie objawy kliniczne choroby; serotypy 2 i 3, w tym herpeswirus indyków (HVT), są niepatogenne i stanowią podstawę komercyjnych szczepionek (WOAH, 2023).
Jak rozprzestrzenia się choroba Mareka: łupież, kurz i odchody
Do zakażenia dochodzi, gdy ptak wdycha cząsteczki zawierające wirusa, wydzielane przez nabłonek mieszków piór. Zakażony łupież utrzymuje się przez miesiące w ściółce, co sprawia, że niezbędne jest jej czyszczenie i dłuższe przerwy w eksploatacji (MSD Veterinary Manual, 2025). Odchody są również drogą zakażenia: zakażone ptaki wydalają wirusa wraz z kałem, który może przedostać się do poideł i karmideł (Feathered Farm Life, 2025). Kolejnymi wektorami są: sprzęt, odzież i pojazdy. Wirus MDV nie przenosi się poprzez jaja, ale pisklęta przebywające w wcześniej zakażonym kurniku są narażone na bezpośredni kontakt z wirusem (Morrow i Fehler, 2004).
Objawy choroby Mareka
Objawy choroby Mareka różnią się w zależności od jednej z pięciu rozpoznanych postaci klinicznych.
1) Postać neurologiczna powoduje asymetryczny paraliż kończyn. Zajęcie nerwu kulszowego powoduje charakterystyczną postawę „na szpagacie”, z jedną nogą wysuniętą do przodu, a drugą do tyłu (Colorado State University VDL, 2024).
2) Postać trzewna powoduje nowotwory wątroby, śledziony i przedżołądka, a śmiertelność w stadach niezaszczepionych sięga 60–80 procent (WOAH, 2023).
3) Postać oczna powoduje bladość i zniekształcenie tęczówki, co upośledza wzrok.
4) Postać skórna powoduje powstawanie twardych guzków w okolicy mieszków piór i jest częstą przyczyną odrzucenia ptaków podczas uboju (MSD Veterinary Manual, 2025).
5) U podstaw wszystkich postaci leży immunosupresja. MDV uszkadza limfocyty T i woreczek Fabriciusa, narażając ptaki na kokcydiozę, kolibakteriozę i inne infekcje wtórne (Merck Veterinary Manual, 2025).
Leczenie choroby Mareka
Po wystąpieniu objawów klinicznych nie ma skutecznego sposobu leczenia choroby Mareka. Przemiany nowotworowe są nieodwracalne. Zakażone ptaki pozostają trwałymi nosicielami wirusa, co przedłuża zakażenie w kurniku (Merck Veterinary Manual, 2025). Standardowym rozwiązaniem stosowanym w hodowli jest likwidacja stada. Stan dobrostanu zwierząt gwałtownie się pogarsza, a ryzyko zakażenia sąsiednich kurników sprawia, że zwlekanie z podjęciem działań wiąże się z wysokimi kosztami.
Szczepionka przeciwko chorobie Mareka
Szczepionka przeciwko chorobie Mareka była pierwszą szczepionką zapobiegającą nowotworom u jakiegokolwiek gatunku (Gimeno, 2008). Jest to szczepionka „nieszczelna”, co oznacza, że hamuje przebieg kliniczny choroby, ale nie zapobiega zakażeniu ani wydalaniu wirusa (Bailey i in., 2020). Szczepienie najczęściej podaje się poprzez wstrzyknięcie w mięsień piersiowy w dniu wyklucia, ale można je również podać in ovo w 18. lub 19. dniu (WOAH, 2023). Przewodnik Cobb Broiler Management Guide zaleca co najmniej 1500 jednostek tworzących plamki (PFU) szczepionki HVT dla brojlerów przebywających na zużytej ściółce lub wyhodowanych do dużej masy ciała (Cobb-Vantress, 2021). W trudnych sytuacjach stosuje się kombinacje dwu- lub trójwalentne, łączące szczepionkę HVT ze szczepionkami Rispens/CVI988 i szczepionkami przeciwko serotypowi 2 (Rosales, 2023).
Ponieważ szczepienia nie zapobiegają wydalaniu wirusa, wirus MDV nadal ewoluuje pod wpływem presji selekcyjnej. Kilkadziesiąt lat stosowania szczepionek o ograniczonej skuteczności doprowadziło do pojawienia się coraz bardziej zjadliwych szczepów (Bailey i in., 2020). System produkcji typu „all-in, all-out”, wydłużone okresy przestoju oraz gruntowna dezynfekcja pozostają podstawowymi narzędziami zapobiegania, obok wielu innych protokołów bezpieczeństwa biologicznego.
Źródła
1.) Bailey, R. I., Cheng, H. H., Tiley, K., Donalds, R., Taylor, L., van Hulten, M., and Kaufman, J. (2020). Pathogen transmission from vaccinated hosts can cause dose-dependent reduction in virulence. PLOS Biology, 18(3), e3000619. https://doi.org/10.1371/journal.pbio.3000619
2.) Cobb-Vantress (2021). Cobb Broiler Management Guide. Cobb-Vantress, Inc. Available at: https://www.cobb-vantress.com/resources/management-guides/
3.) Colorado State University Veterinary Diagnostic Laboratories (2024). Marek’s Disease. Colorado State University. Available at: https://vetmedbiosci.colostate.edu/vdl/colorado-avian-health-program/mareks-disease/
4.) Feathered Farm Life (2025). Protecting Flocks from Marek’s Disease with Effective Vaccination Strategies. Available at: https://featheredfarmlife.com/vaccination-for-mareks-disease-in-poultry/
5.) Gimeno, I. M. (2008). Marek’s disease vaccines: a solution for today but a worry for tomorrow? Vaccine, 26(Suppl 3), C31–C41. https://doi.org/10.1016/j.vaccine.2008.04.009
6.) Kennedy, D. A., Dunn, P. A., and Read, A. F. (2017). Modeling Marek’s disease virus transmission: a framework for evaluating the impact of farming practices and evolution. Epidemics, 21, 85–93. https://doi.org/10.1016/j.epidem.2017.07.003
7.) Merck Veterinary Manual (2025). Marek’s Disease in Poultry. Merck & Co., Inc. Available at: https://www.merckvetmanual.com/poultry/neoplasms-in-poultry/marek-s-disease-in-poultry
8.) Morrow, C. and Fehler, F. (2004). Marek’s disease: a worldwide problem. In: Davison, F. and Nair, V. (eds.), Marek’s Disease: An Evolving Problem. Elsevier Academic Press, London, pp. 49–61.
9.) MSD Veterinary Manual (2025). Marek’s Disease in Poultry. Merck & Co., Inc. Available at: https://www.msdvetmanual.com/poultry/neoplasms-in-poultry/marek-s-disease-in-poultry
10.) Rosales, A. G. (2023). Marek’s Disease Control in Broiler Breeds. The Poultry Site. Available at: https://www.thepoultrysite.com/articles/mareks-disease-control-in-broiler-breeds
11.) World Organisation for Animal Health (WOAH) (2023). Marek’s Disease. Terrestrial Manual, Chapter 3.3.13. WOAH. Available at: https://www.woah.org/fileadmin/Home/fr/Health_standards/tahm/3.03.13_MAREK_DIS.pdf