Amoniak w kurniku brojlerów to jeden z najbardziej szkodliwych czynników wpływających na wyniki produkcyjne, z jakimi może zmierzyć się producent, a jednocześnie jeden z najmniej widocznych. Badania pozwalają dziś precyzyjnie określić skalę strat: ptaki utrzymywane w środowisku o stężeniu amoniaku wynoszącym 35 ppm ważą w 43. dniu o 694 gramy mniej niż ptaki utrzymywane w warunkach bez amoniaku. Taka różnica oznacza utratę przychodów z każdego ptaka opuszczającego fermę.
Liniowa zależność między stężeniem amoniaku a utratą masy ciała
Zhou i in. (2020) poddali brojlery działaniu różnych stężeń amoniaku od 22. dnia życia. W 43. dniu ptaki przebywające w środowisku o stężeniu amoniaku wynoszącym 35 ppm osiągnęły średnią masę ciała wynoszącą 1 522 gramów, w porównaniu z 2 216 gramami u ptaków przebywających w czystym powietrzu. Spadek masy przebiega liniowo: wraz ze wzrostem stężenia amoniaku masa ciała proporcjonalnie maleje. Wydajność nie osiąga najpierw plateau, a dopiero potem spada. Wyniki pogarszają się w sposób ciągły wraz ze wzrostem ekspozycji.
Badania wskazują, że 25 ppm stanowi próg, powyżej którego amoniak zaczyna negatywnie wpływać na wyniki brojlerów (Miles i in., 2004). Pod koniec okresu tuczu stężenia w wielu gospodarstwach komercyjnych często przekraczają 50 ppm. Różnica między progiem wydajności a typowymi warunkami panującymi pod koniec cyklu jest na tyle duża, że oznacza systematyczną i ciągłą stratę produkcyjną.
Skąd bierze się problem: wilgotność ściółki i wentylacja
Powstawanie amoniaku jest funkcją aktywności mikroorganizmów w ściółce. Gdy wilgotność ściółki przekracza 25%, bakterie rozkładają azot pochodzący z odchodów w coraz szybszym tempie. Słaba wentylacja uniemożliwia rozpraszanie gazu na poziomie ptaków, co powoduje koncentrację amoniaku w miejscu, gdzie stado żyje i oddycha. Cykl ten nasila się, ponieważ ptaki poddane stresowi środowiskowemu spożywają więcej wody, co dodatkowo podnosi wilgotność ściółki i zwiększa produkcję amoniaku.
Materiał użyty jako ściółka ma istotny wpływ na ilość powstającego amoniaku. Systematyczny przegląd badań i metaanaliza przeprowadzone przez Toledo i in. (2019) wykazały, że zbita ściółka z warstwą skorupy na powierzchni emituje o 49% mniej amoniaku niż luźna, sypka ściółka. Wióry drzewne lepiej sprawdzają się w ograniczaniu emisji amoniaku niż alternatywne materiały ściółkowe. Utrzymywanie wilgotności ściółki na poziomie od 20% do 25% pozwala ograniczyć aktywność bakterii do poziomu, który zmniejsza powstawanie gazu.
Co producenci zwykle nie potrafią właściwie zidentyfikować
Utrata masy ciała związana z amoniakiem nie powoduje wyraźnych objawów klinicznych. Ptaki po prostu rosną wolniej. Pogarsza się wykorzystanie paszy. Bez monitorowania warunków środowiskowych łatwo błędnie zidentyfikować przyczynę problemu. Producenci mogą przypisywać słabsze wyniki genetyce, jakości paszy lub presji chorób subklinicznych i odpowiednio modyfikować stosowane rozwiązania, nie eliminując jednak rzeczywistej przyczyny. Miles i in. (2004) potwierdzili, że amoniak obecny w powietrzu negatywnie wpływa na wyniki produkcyjne współczesnych brojlerów komercyjnych, co pokazuje, że nie jest to ryzyko występujące jedynie w wyjątkowych przypadkach, lecz powszechne wyzwanie w produkcji.
Próg wyczuwalności amoniaku przez człowieka również nie jest wiarygodnym wskaźnikiem poziomu narażenia stada. Gdy osoba wchodząca do kurnika zaczyna odczuwać podrażnienie oczu, stężenie amoniaku mogło już osiągnąć poziom szkodliwy dla ptaków.
Monitorowanie masy ciała jako system wczesnego ostrzegania
Regularne śledzenie masy ciała stanowi wczesny sygnał wskazujący na pogorszenie się warunków środowiskowych. Gdy krzywa wzrostu ulega spłaszczeniu lub współczynnik konwersji paszy pogarsza się bez wyraźnej przyczyny, jednym z pierwszych czynników, które należy zbadać, jest podwyższony poziom amoniaku. Odchylenie masy ciała od oczekiwanej trajektorii wzrostu może pojawić się w ciągu kilku dni od gwałtownego wzrostu stężenia amoniaku, jeszcze przed wystąpieniem jakichkolwiek widocznych objawów klinicznych.
Stres amoniakalny osłabia również funkcje odpornościowe, zwiększając podatność na wtórne infekcje (Zhou i in., 2020). Jednorodność stada ulega pogorszeniu, ponieważ poszczególne ptaki różnie reagują na to samo obciążenie środowiskowe. Wczesne wykrycie poprzez precyzyjne monitorowanie masy ciała pozwala na podjęcie działań, takich jak regulacja wentylacji, zastosowanie świeżej ściółki lub jej odpowiednia obróbka, zanim straty w całej partii staną się znaczące.
Źródła
Zhou, Y., Liu, Q. X., Li, X. M., Ma, D. D., Xing, S., Feng, J. H., & Zhang, M. H. (2020). Effects of ammonia exposure on growth performance and cytokines in the serum, trachea, and ileum of broilers. Poultry Science, 99(5), 2485–2493. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0032579120300614
Miles, D. M., Branton, S. L., & Lott, B. D. (2004). Atmospheric ammonia is detrimental to the performance of modern commercial broilers. Poultry Science, 83(10), 1650–1654. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0032579119533854
Toledo, T. D. S. D., Pich, C. S., Roll, A. A. P., Dai Prá, M. A., Leivas Leite, F., Gonçalves Xavier, E., & Roll, V. F. B. (2019). The effect of litter materials on broiler performance: a systematic review and meta-analysis. British Poultry Science, 60(6), 605–616. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00071668.2019.1639iraqi