Gęstość obsady w halach brojlerów to masa żywa ptaków utrzymywanych na każdym metrze kwadratowym podłogi, a właściwe ustawienie to takie, w którym dodatkowa produkcja na halę przewyższa straty, jakie wyższa gęstość powoduje w zakresie wydajności i dobrostanu. Prawo UE ogranicza ją do 33 kg/m², a gospodarstwa spełniające dodatkowe warunki mogą osiągnąć nawet 42 kg/m² (Rada Unii Europejskiej, 2007). W badaniu obejmującym gęstości od 31 do 41,5 kg/m² brojlery hodowane przy najwyższej gęstości ważyły w wieku 34 dni o 49 g mniej niż te przy najniższej gęstości i wykazywały około trzykrotnie większą częstość występowania zapalenia podeszw stóp w wieku 27 dni (Shynkaruk i in., 2023). Punktem odniesienia powinny być kontrola mikroklimatu oraz zmierzone masy stada, a nie stała liczba ptaków.
Od kilogramów na metr kwadratowy do liczby ptaków w kurniku
Przepisy określają obsadę na podstawie masy ciała, a nie liczby ptaków.
Dyrektywa Rady 2007/43/WE ustanawia podstawowy limit na poziomie 33 kg/m². Hodowcy spełniający dodatkowe wymagania dotyczące zarządzania stadem, w tym limity stężenia amoniaku i dwutlenku węgla, mogą zwiększyć obsadę do 39 kg/m². Dopuszczalne jest również dalsze zwiększenie o maksymalnie 3 kg/m², pod warunkiem spełnienia dodatkowych kryteriów dotyczących wyników kontroli urzędowych, praktyk hodowlanych i śmiertelności (Rada Unii Europejskiej, 2007).
Jedno z tych kryteriów stanowi, że skumulowana śmiertelność dobowa w co najmniej siedmiu kolejnych stadach z danego kurnika, poddanych późniejszej kontroli, musi pozostawać poniżej progu wynoszącego 1% plus 0,06% za każdy dzień do wieku uboju. W przypadku stada utrzymywanego przez 42 dni limit ten wynosi 3,52%.
Aby policzyć ptaki, należy podzielić gęstość przez przewidywaną masę w momencie odłowu. Przy gęstości 39 kg/m² i masie 2,2 kg na ptaka w kurniku mieści się około 18 ptaków na każdym metrze kwadratowym. Przy gęstości 42 kg/m² ta sama masa ptaków pozwala pomieścić około 19 ptaków, a przy podstawowym poziomie 33 kg/m² – około 15. Cobb (2021) zaleca prognozowanie gęstości na podstawie przewidywanej żywej masy ubojowej i osiągnięcie jej w dniu odłowu lub dzień wcześniej. Autor ostrzega, że niewłaściwa gęstość może powodować zadrapania, stłuczenia i śmiertelność, a także uszkadzać ściółkę. Określa również górną granicę gęstości w zależności od typu kurnika: 30 kg/m² dla kurników otwartych z wentylatorami mieszającymi, 39 kg/m² dla kurników z wentylacją tunelową i nawilżaczami oraz 42 kg/m² dla kurników z wentylacją tunelową i chłodzeniem wyparnym.
Gdy zwiększanie gęstości przestaje się opłacać
W przeliczeniu na metr kwadratowy z ekonomicznego punktu widzenia większa gęstość hodowli jest korzystniejsza. Shynkaruk i in. (2023) zauważają, że rentowność zazwyczaj rośnie wraz ze wzrostem gęstości, mimo że pogarsza się dobrostan i wydajność. Ich własne dane pokazują, dlaczego tak się dzieje. Najwyższa gęstość była o około jedną trzecią wyższa od najniższej – 41,5 w porównaniu z 31 kg/m² – a mimo to masa ciała w 34. dniu była tylko o 2,3% niższa, wynosząc 2,080 w porównaniu z 2,129 kg. Z prostych obliczeń wynika, że daje to około 30% więcej masy żywej na każdy metr kwadratowy. Podobnie wygląda sytuacja w przypadku wydajności paszy. Shynkaruk i in. (2023) zauważają, że wiele badań wskazuje na lepszy współczynnik konwersji paszy przy niższej gęstości. Jednak w ich badaniu stosunek przyrostu masy ciała do paszy w całym okresie wynosił 0,671 przy 31 kg/m² i 0,672 przy 41,5 kg/m², bez istotnej różnicy. Ptaki hodowane w zatłoczonych warunkach osiągnęły niemal taką samą masę przy tej samej wydajności paszy.
Wzrost wydajności nie trwa w nieskończoność. Estevez (2007) stwierdził, że zyski na jednostkę powierzchni podłogi ustabilizowały się przy nadmiernej gęstości obsady, ponieważ wydajność ptaków spadała. Dozier i in. (2005) zaobserwowali spadek wydajności u ciężkich samców brojlerów hodowanych przez 49 dni. Zwiększenie gęstości hodowli z 30 do 45 kg/m² spowodowało spadek przyrostu masy ciała i spożycia paszy, a na większej liczbie tusz pojawiły się zadrapania. Autorzy uznali, że przekroczenie gęstości 30 kg/m² miało pewien negatywny wpływ na wyniki hodowlane. Nie istnieje uniwersalna wartość gęstości (Shynkaruk i in., 2023). Każdy hodowca powinien sprawdzić, jak wybrana hybryda reaguje na warunki klimatyczne i wyposażenie kurnika.
Koszty kryją się za średnimi wartościami. W badaniu Shynkaruka zawartość suchej masy w leglu spadła z 86 do 79% wraz ze wzrostem zagęszczenia, a śmiertelność z przyczyn zakaźnych (zgony przypisane przyczynom zakaźnym, takim jak zakażenie woreczka żółtkowego lub zapalenie worków powietrznych) w okresie od 21 do 34 dni wzrosła z 0,23 do 0,81%. Ogólna śmiertelność i odrzuty w zakładzie przetwórczym nie różniły się znacząco, więc koszty ujawniły się w postaci wyższych kosztów ściółki, problemów z łapami i spowolnienia wzrostu, zanim znalazły odzwierciedlenie w ogólnych wynikach finansowych. Certyfikacja dobrostanu zwierząt stanowi dodatkowy punkt widzenia, ponieważ systemy etykietowania mogą wiązać się z premiami za niższe gęstości hodowli (Shynkaruk i in., 2023).
Wpływ zagęszczenia na wskaźniki dobrostanu
W pierwszej kolejności zmienia się stan poduszek łap i stan ściółki. W 27. dniu badania w Shynkaruk odsetek ptaków z jakimkolwiek uszkodzeniem poduszek łap wynosił 11,7% przy zagęszczeniu 31 kg/m² i 36,7% przy 41,5 kg/m². Wysoki był również poziom lęku, mierzony w teście z nowym przedmiotem: ptaki w grupie o najwyższej gęstości potrzebowały 55 sekund, aby dziobnąć nowy przedmiot, w porównaniu z 32 sekundami w grupie o najniższej gęstości. Oceny chodu nie różniły się. Poziom stresu, mierzony stosunkiem heterofilów do limfocytów, był wyższy przy najniższej i najwyższej gęstości niż przy dwóch środkowych wartościach, więc większa przestrzeń niekoniecznie oznacza lepsze warunki.
Samo zagęszczenie obsady nie wyjaśnia wszystkiego. Dawkins i in. (2004) stwierdzili, że warunki utrzymania mają większy wpływ na dobrostan kurcząt niż samo zagęszczenie obsady. Podobne stanowisko w kwestii zarządzania środowiskiem chowu zajęli Shynkaruk i in. (2023), jednocześnie wykazując pogorszenie dobrostanu przy wyższym zagęszczeniu. Dlatego wydajność systemu wentylacji zasługuje na tyle samo uwagi co sam wskaźnik zagęszczenia obsady.
Najlepiej ocenia się stan poduszek łap, trzymając ptaka w dłoni. Ręczne ważenie próby ptaków daje taką możliwość, a osoba ważąca może podczas tej samej wizyty odnotować oceny wyrośnięcia mięsa.
Dlaczego jednolitość nie rozstrzyga tej kwestii?
Łatwo uznać słabe wyrównanie stada za oznakę zbyt dużego zagęszczenia obsady. Dostępne dane nie dają jednak jednoznacznej odpowiedzi. Wyrównanie stada wyraża się zazwyczaj jako odsetek ptaków, których masa ciała mieści się w granicach ±10% średniej masy lub za pomocą współczynnika zmienności (CV). W standardowych warunkach produkcyjnych osiąga ono około 90% (Choi i in., 2026).
Gdy przestrzeni jest mało, dominujące ptaki mogą zajmować karmnik, a mniejsze ptaki jedzą mniej. Choi i in. (2026) przedstawiają to jako hipotezę, a nie udowodniony efekt. W przeanalizowanych przez nich badaniach jednolitość pozostawała niezmieniona przy gęstości od 15,2 do 30,4 ptaków/m² w 28. dniu oraz od 27 do 39 kg/m² w 42. dniu. Shynkaruk i in. (2023) również nie stwierdzili istotnego wpływu w zakresie od 31 do 41,5 kg/m², przy czym przestrzeń przy karmnikach i poidłach była jednakowa we wszystkich grupach eksperymentalnych. Niższe zagęszczenie, od 11,9 do 23,8 ptaków/m², zmniejszało jednolitość w fazie tuczu, ponieważ dodatkowa przestrzeń pozwalała ptakom szybko rosnącym wyprzedzać w konkurencji mniejsze osobniki (Choi i in., 2026).
W przeglądzie wymieniono wysokie zagęszczenie wśród czynników stresogennych, które mogą obniżać jednolitość, ale stwierdzono również, że jego wpływ nie jest spójny.
Gęstość hodowli rzadko ma wpływ jako jedyny czynnik. Cobb (2021) stwierdza, że w przypadku niewystarczającej przestrzeni przy karmniku wzrost ulega spowolnieniu, a jednolitość stada jest poważnie zagrożona, oraz że liczba linii podających paszę może się różnić w zależności od gęstości hodowli. Choi i in. (2026) dodają do tej listy nierównomierny przepływ powietrza i rozkład temperatury, a także postać paszy.
Średnia dla stada nie jest w stanie tego odzwierciedlić. Automatyczna waga do drobiu BAT2 Connect rejestruje masę ptaków w momencie wejścia na wagę i podaje średnią masę, współczynnik zmienności (CV), jednolitość oraz odchylenie od standardowej krzywej wzrostu, dzięki czemu wraz z rozwojem stada widoczne staje się zwiększanie się rozrzutu. Są to dane na poziomie stada, więc pokazują rozrzut, ale nie wskazują, które ptaki znajdują się w ogonie rozkładu.
Gęstość obsady ustala się jednorazowo, w momencie umieszczenia ptaków, dlatego najbardziej pouczające jest porównanie między poszczególnymi stadami. BAT Cloud gromadzi dane dotyczące masy ciała z każdej hali w jednym miejscu i umożliwia ich zdalny wgląd, dzięki czemu można łącznie analizować dane dotyczące masy ciała z różnych hal i sezonów, w których ptaki były hodowane przy różnej gęstości obsady.
Przerzedzanie stada i dane wyznaczające docelowe zagęszczenie
Przerzedzanie to jeden ze sposobów utrzymania gęstości w odpowiednim zakresie. Cobb (2021) opisuje strategię polegającą na umieszczeniu większej liczby ptaków, a następnie usunięciu od 20 do 50% z nich przy niższej wadze docelowej, tak aby pozostałe ptaki miały więcej miejsca w miarę przybierania na wadze. Moment usunięcia tych ptaków zależy od wagi, co sprawia, że dokładne ważenie jest kluczowym narzędziem.
A short set of figures keeps the decision honest: kilograms and birds per square metre at placement and at catching, live weight produced per square metre, cumulative mortality against the 1% plus 0.06% line, and final weight, uniformity and footpad scores. The Directive already requires house records of birds placed, usable area, deaths and culls at each check, and birds removed, which must be kept for at least three years (Council of the European Union, 2007). The BAT1 manual poultry scale supplies individual weights and the CV from a sample, so the spread is measured before each thinning rather than guessed.
Krótki zestaw danych pozwala podejmować decyzje w oparciu o fakty: zagęszczenie obsady wyrażone w kg/m² i liczbie ptaków/m² przy wstawieniu i odłowie, produkcja żywca w przeliczeniu na m², skumulowana śmiertelność w odniesieniu do progu 1% + 0,06% oraz końcowa masa ciała, wyrównanie stada i ocena stanu poduszek podeszwowych.
Dyrektywa już teraz wymaga prowadzenia dokumentacji dotyczącej liczby wstawionych ptaków, powierzchni użytkowej kurnika, upadków i brakowania przy każdej kontroli, a także liczby odłowionych ptaków. Dokumentację tę należy przechowywać przez co najmniej trzy lata (Rada Unii Europejskiej, 2007).
Waga do drobiu BAT1 umożliwia uzyskanie indywidualnych pomiarów masy ciała oraz współczynnika zmienności (CV) na podstawie próby ptaków. Dzięki temu rozrzut masy ciała można zmierzyć przed każdym przerzedzaniem stada, zamiast opierać się na szacunkach.
Jeśli w gospodarstwie stosuje się również automatyczne ważenie, ciągłe pomiary masy stada pozwalają stwierdzić, czy po zwiększeniu zagęszczenia wzrost spowalnia w stosunku do krzywej. Po wprowadzeniu zwierząt do stada dane dotyczące masy wskazują, czy wybór zagęszczenia był właściwy.
Źródła
- Choi, J., Goo, D., Ko, H., Lee, J., & Kim, W. K. (2026). Factors affecting flock uniformity in broiler production: Individual, environmental, and management characteristics. Animals, 16(2), 185. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC12837223/
- Cobb-Vantress. (2021). Broiler management guide. https://www.cobb-vantress.com
- Council of the European Union. (2007). Council Directive 2007/43/EC of 28 June 2007 laying down minimum rules for the protection of chickens kept for meat production. Official Journal of the European Union, L 182. https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2007/43/oj/eng
- Dawkins, M. S., Donnelly, C. A., & Jones, T. A. (2004). Chicken welfare is influenced more by housing conditions than by stocking density. Nature, 427, 342-344. https://users.ox.ac.uk/~abrg/papers/dawkins/Nature.pdf
- Dozier, W. A., III, Thaxton, J. P., Branton, S. L., Morgan, G. W., Miles, D. M., Roush, W. B., Lott, B. D., & Vizzier-Thaxton, Y. (2005). Stocking density effects on growth performance and processing yields of heavy broilers. Poultry Science, 84(8), 1332-1338. https://academic.oup.com/ps/article/84/8/1332/1506532
- Estevez, I. (2007). Density allowances for broilers: Where to set the limits? Poultry Science, 86(6), 1265-1272. https://academic.oup.com/ps/article/86/6/1265/1579944
- Shynkaruk, T., Long, K., LeBlanc, C., & Schwean-Lardner, K. (2023). Impact of stocking density on the welfare and productivity of broiler chickens reared to 34 d of age. Journal of Applied Poultry Research, 32, 100344. https://doaj.org/article/001cce85331b46c6a39c1836996a6ed1
